من این عقیده را ندارم که کودکان فرشته هستند. راستش کسی هم این مسئله را زیاد جدی نمی‌گیرد. کافی است به زمین بازی بچه ها در پارک بروید و بازی کردن آن‌ها را نگاه کنید. جنبه‌ی رمانتیک کودک نازنین، خیلی ساده در آرزوهای والدین برای کودکان‌شان حضور دارد.
کودکان از بقیه‌ی ما نه معصوم‌ترند و نه گناهکارتر. از زمان فروید به بعد دیگر کسی به معصومیت کودک فکر نمی‌کند.

بریده از گفتگو با میشاییل هانه‌که / دنیای تصویر / شماره‌ی ١٨٧، آذر ٨٨

گفت آن یار کزو گشت سر دار بلند
جرمش این بود که اسرار هویدا می‌کرد

حافظ

امشب شب ِ یلداست.
یلدایتان مبارک.

حرف فقط همین است که این نام -و از امروز یاد ِ این نام- با همه‌ تاریک و روشن‌هایش (که همراه هرکسی است که در چنین مسیرهایی گام برمی‌دارد) امروز احترامی برمی‌انگیزد. احترامی که نه معطوف به پیش‌وندها و پس‌وندها، که معطوف به خود نام است.

من از ریزش بیاد اشک می‌افتم،
بیاد بارشی پیگیر،
درد، آوار،
بیاد التجا در این شب دلگیر.

چنان در خویش می‌گریم که گویی گریه درمانی‌ست،
مرگی نیست.

نصرت رحمانی

این شب‌ها با فیلترشکن وبلاگ قدیمی‌ام را باز می‌کنم و پست‌هایش را می‌خوانم. حس خوبی ندارد این فیلتربوده‌گی. انگار که بخشی از زندگی و نوشته‌هام یکجا زندانی شده باشند.
این‌یکی را ٢٢م آذر ٨٥ نوشته‌ام [عکس و عنوان پست هم همان است که روی پست قدیمی بوده]:

۱. دوست‌ندارم چراغ را روشن‌کنم. بگذار چشم‌های‌ام اذیت‌شود. احساس‌می‌کنم الان نور همه‌چیز را خراب‌می‌کند. تاریکی که هست، انگار کنارم است، خود تاریکی را می‌گویم، تاریکی آدم را فرا می‌گیرد و این خیلی‌خوب است. مثل دیروقتِ شب که توی کوچه‌ی خالی قدم‌می‌زنی. فردا باید ساعت ۸ صبح بیدار شوم تا برای تهران بلیت بخرم. تازه ساعت ۴ کامپیوتر را خاموش‌می‌کنم. ساعت را کوک‌می‌کنم روی هشت، چراغ را خاموش‌می‌کنم، می‌روم زیر پتو. رختخواب خیلی خنک است، اول‌اش لرزم‌می‌گیرد مثل هرشب. این لرز اول و گرم شدن بعدش، از آن‌لذت‌هایی است که هیچ‌وقت تکراری نمی‌شود. هرکار می‌کنم خوابم نمی‌برد، بعد از مدت‌ها شاید چند سال، دوباره یک‌عالمه چیز با هم هجوم‌آورده‌اند به‌مغزم و نمی‌گذارند بخوابم. فکر بعضی‌آدم‌ها، نگرانی، ناراحتی، دلتنگی، خیال‌بافی و... خوابم‌نمی‌برد. پا شده‌ام ساعت را نگاه‌می‌کنم، نزدیک یک‌ساعت است که دراز کشیده‌ام ولی خوابم‌نبرده. باید بنویسم. تا ننویسم قرار نمی‌گیرم. نمی‌دانم چرا این‌بار این‌قدر نگران سفرم. فکر می‌کنم اگر هم‌کوپه‌ای‌های‌ام خوب نباشند چه؟ اگر بخواهند زود بخوابند چه؟ اگر دوباره از این‌پیرمردها باشند چه؟ (مثل آن‌دفعه که قبل و بعد از هر نوبت نماز آقای پیرمرد محترم بنده‌ را سوآل‌پیچ می‌فرمودند) و... من که اصلن به‌این‌چیزها فکر نمی‌کردم، با اتوبوس هم راحت سفر می‌کردم. البته راحت سفر نمی‌کردم، سفر کردن با اتوبوس را راحت قبول‌می‌کردم! با کمال‌میل حاضرم پول خیلی کم‌تری برای کتاب‌خریدن داشته‌باشم ولی بلیت آن‌قطاری را بخرم که هشت‌ساعته تا تهران می‌رود و صبح هم حرکت ‌می‌کند و شب‌ ندارد. خیلی برایم سخت است وقتی بقیه زود بخوابند و من جایی نداشته‌باشم برای بیدار ماندن. دفعه‌ی‌پیش وقتی از تهران بر می‌گشتم ۵ ساعت روی صندلی رستوران قطار نشسته‌بودم. دل‌ام لک‌زده برای مسافرت با یک‌دوست، یک‌همراه... این‌بار هم نشد. از سفر و در راه بودن متنفرم.

۲. سر شب نیم‌ساعت از «مرکز تجارت جهانی» اولیور استون را تماشا کردم حوصله‌ام سر رفت، خیلی مزخرف بود، یک‌کم فیلم را رد کردم، باز هم مزخرف بود، پنج دقیقه‌ی آخر فیلم را تماشا کردم، همچنان مزخرف‌بود. توضیح اینکه آخرین‌باری که من چنین‌کاری (رد کردن فیلم) کرده‌بودم، دستِ‌کم سه یا چهار سال پیش بود. چندنفر زیر آوار می‌مانند، خانواده‌ها نگران‌می‌شوند، آن‌ها زیر آوار با هم حرف‌می‌زنند، بعد آن‌ها نجات پیدا می‌کنند، نجات‌پیدا کردن‌شان هم مثل قهرمان‌بازی‌های امریکایی-هالی‌وودی است. بعد فیلم تمام‌می‌شود. از این‌آشغال‌تر هم می‌شد؟ آدم موضوع فوق‌العاده‌ای مثل ۱۱ سپتامبر داشته‌باشد و چنین‌آشغالی بسازد؟ خیلی راحت می‌توانستید ۱۱ سپتامبر را از این‌فیلم حذف‌کنید. هیچ‌اتفاقی نمی‌افتاد. باورم نمی‌شود «جی‌ اف کی» را همین‌آدم ساخته. بله می‌دانم این‌نقد نیست، فیلم را رد کردن کار زشتی است و... لازم به‌گفتن شما نیست.

۳. «عشق در زمان وبا» تمام‌شد. اصلن شاهکار نبود. در نیمه‌ی دوم، کتاب خیلی افت‌می‌کند و اگر آن‌پایان‌بندیِ فوق‌العاده نبود، می‌گفتم یک‌کتاب معمولی بود. معتقدم رآلیسم جادویی آقای مارکز در خیلی جاها، فقط باعث حیرت‌می‌شود، همین. مثل شعرهای سبک هندی خودمان. اوایل کتاب رآلیسم جادویی در داستان و محتوا تنیده‌می‌شد، قابل‌تفکیک نبود، مثل شرح سفر دختر به‌همراه پدرش، آن‌ جاده‌های کوهستانی و دهکده‌هایی که در همه‌شان جشنی به‌پاست. بهترین بخش کتاب، همین‌بخش است. حالا شما «یوسا» را در نظر بگیرید. او رآلیست است اما در روایت بدعت‌گذاری‌هایی دارد. شکل‌ روایی خاص یوسا دقیقن در راستای ایجاد فضای مورد نظرش است. از خلال آن درهم‌گویی‌های آدم‌ها در «گفت-و-گو در کاتدرال»، آن‌توصیف‌های‌اش از آدم‌ها و مکان‌ها، تو کاملن در فضای برزخ‌گونه‌ی داستان قرار می‌گیری. به‌گا... رفتن همه‌چیز را با تمام وجود لمس ‌می‌کنی. البته به‌طور کلی من خیلی از نویسنده‌های امریکای ‌لاتین را به «مارکز» ترجیح‌می‌دهم. مخصوصن «یوسا» و «فوئنتس» را. راستی این‌چه‌کاری بود که ناشر محترم دقیقن پایان‌ «عشق در...» را پشت‌جلدِ کتاب نوشته‌بود؟؟!! خوب‌شد من نخواندم‌اش.

۴. «منچستریونایتد»مان هم با هشت امتیاز اختلاف با چلسی در صدر جدول است. آقای مورینیو می‌توانند به‌جای خوش‌تیپی کمی هم مربی‌گری یاد بگیرند!!!!

۵. خواندن «تابساتان همان سال» ناصر تقوایی را گذاشته‌ام برای راه و توی قطار. این‌روزها چه‌کتابی را بخوانم؟ حجم‌اش باید جوری باشد که دو روزه تمام‌بشود.

۶. امشب شبِ خیام و مولانا بود با دوستان.

عکس از کیانا

سوزان سانتاگ مقاله‌ای دارد با عنوان «انحطاط سینما» که در آن نسبت به آینده‌ی سینما پس از صدساله‌گی‌اش ابراز ناامیدی کرده. سانتاگ می‌گوید دیگر از غول‌ها و تجربه‌های حیرت‌انگیزشان خبری نیست، از آن شور-و-حال سال‌های دهه‌ی ٦٠ دیگر خبری نیست و سینما رو به انحطاط است. این مقاله را با ترجمه‌ی گلی امامی می‌توانید در شماره‌ی ١٨٨ مجله‌ی «فیلم» بخوانید.
گادفری چشایر در واکنش به نوشته‌ی سونتاگ، «سینمای ایران: کشف بزرگ دهه‌ی ٩٠» را نوشت و در آن ضمن تمسخر سونتاگ، سینمای ایران را کشف بزرگ دهه‌ی ٩٠ و به‌شکلی آینده‌ی سینما معرفی کرد. چشایر در فرازی از نوشته‌اش سه‌گانه‌ی رنگ‌های کیسلوفسکی را در مقایسه با سه‌گانه‌ی کیارستمی (خانه‌ی دوست کجاست، زندگی و دیگر هیچ، زیر درختان زیتون) پر کاهی بیش ندانست! مقاله‌ی چشایر را -باز هم با ترجمه‌ی گلی امامی- می‌توانید در شماره‌ی ٢٠٩ مجله‌ی «فیلم» بخوانید.
سعید عقیقی در واکنش به دو مقاله‌ی بالا، «شعبده‌بازان لبخند در شب‌کلاه درد» را نوشت. این مقاله را هم در شماره‌ی ٢١١ مجله‌ی «فیلم» می‌توانید بخوانید.
قصد من در اینجا پرداختن به این مقاله‌ها و دیدگاه‌هایشان نیست. البته آشکار است که من سینمای امروز جهان را سینمای منحطی نمی‌دانم. و آن دسته از فیلم‌هایی را هم که به‌عنوان سینمای ایران در جهان مطرح شده‌اند و می‌شوند -به‌هیچ‌وجه- کشف بزرگ دهه‌ی ٩٠، آینده‌ی سینمای جهان، یا چیزی شبیه به این‌ها نمی‌دانم. از سوی دیگر کسی چون گادفری چشایر را اصلن در حد-و-اندازه‌های سوزان سانتاگ نمی‌بینم. و با نظرگاه مطرح‌شده در مقاله‌ی عقیقی تا حدود زیادی هم‌سو هستم.
اما همان‌طور که گفتم بنای من پرداختن به این مقاله‌ها و دیدگاه‌های مطرح شده نیست. این البته مبحثی است که در جای خود ارزش پرداختن دارد.
من در اینجا فقط می‌خواهم به‌مناسبتی -که یادآور خواهم شد- بخشی از مقاله‌ی عقیقی را نقل کنم. این بریده از مقاله‌ی او را دوست داردم و از همان بار نخستی که مقاله را خواندم، این سطرهایش در ذهنم نقش بسته:

عنوان همین مطلب را در نظر بگیرید. اگر با این نشانه غریبه باشید، آن را تکه‌شعری برای تزیین نوشته خواهید یافت، اما اگر احتمال آشنایی وجود داشته باشد، می‌شود منتظر بود که به یاد شاعر، مترجم و فرهنگ‌نویسی بیفتید که خود یکی از آن شعبده‌بازان است. از شعبده‌هایش همین بس که دست‌ِکم چهار نسل از جوان‌های این مرز-و-بوم با شعرهایش به زندگی برگشته‌اند و اصلن گمان ندارم که در عرصه‌ی شاعری از نماینده‌گان هم‌ارز-اش در سینمای ایران کم داشته باشد که بارها فراتر است. و شعبده‌ی دیگرش اینکه با پای قطع شده گوشه‌ی خانه‌ای نشسته است و شاید چون ادبیات ایرانی به‌مانند سینمای ایران مُد روز نیست، هنوز گادفری چشایری برای کشف او پیدا نشده است. لزومی هم ندارد. به‌هرحال، شب‌کلاه درد در دلِ فرهنگ ایرانی شعبده‌اش را یافته است؛ شعبده‌ای که کاشف مغرور و فروتن نمی‌شناسد و شب‌کلاه و شعبده‌بازش را با هم می‌نوازد.

سعید عقیقی / شعبده‌بازان لبخند در شب‌کلاه درد / فیلم، شماره‌ی ٢١١

امروز ٢١ام آذر، زادروز احمد شاملو بود. مناسبت نقل سطرهای بالا هم از همین‌جا می‌آید.

مارسل پروست در رابطه با هردو، هم سکس و هم مرگ، خود را مانند شهرزاد می‌انگاشت. در انتهای رمان تقریبن بی‌پایان در جست-و-جوی زمان از دست رفته، پروست اندیشه‌ی پیروزمند خود را درباره‌ی حضور مرگ روی کاغذ می‌آورد، آن ‌چیزی را که در واقع محرک او برای آفریدن کتاب عظیم و جامع او بوده است، یعنی کتاب زندگی‌اش. در جایی او حتا این حضور مرگ را با عنوان «سلطان شهریار»‌ تشخص می‌بخشد، حضوری که چه‌بسا در یک سپیده‌دم نقطه‌ی پایانی به نوشتن‌های شبانه‌ی او باشد.
مالکوم بویی در کتاب پروست میان ستاره‌گان می‌نویسد «کتاب بزرگ داستان‌های مرگ‌ستیز»ی که رمان پروست را می‌توان با آن مقایسه کرد، کتاب هزار-و-یک‌ شب است که در آن داستان‌ها همان زندگی هستند. قصه بگو وگرنه می‌میری برای راوی پروست چونان برای شهرزاد یک امر حیاتی است. «با قرار دادن حملات پس از یکدیگر، حکم مرگ یک انسان برای چند صباحی جابه‌جا می‌شود و پایان کار به‌تعویق می‌افتد.»

یا قصه بگو یا بمیر / اِی. اِس. بایت / محبوبه بدیعی / کارنامه، شماره‌ی ١٦و١٧

در روزهای نبودن دوست کتابفروش، جای او نشسته بودم و وقت‌های بیکاری «کارنامه»‌هایش را تورق می‌کردم که رسیدم به همین مقاله‌ی «یا قصه بگو یا بمیر» و سطرهای بالا. کتاب پروست را با هزار-و-یک شب بسیار مقایسه کرده‌اند. این حرف تازه‌ای نیست و همه‌ی پروست‌خوانده‌ها -و حتا نخوانده‌ها- از آن باخبرند. اما منظری که از آن نگارنده‌ی مقاله به شباهت‌های این دو کتاب نگاه کرده -و از کتاب دیگری که باید کتابی خواندنی باشد هم نقل‌قول آورده- بسیار جذاب و گیراست.
در این سطرها گفته می‌شود که راوی ِ در جست-و-جوی زمان از دست رفته هم مانند شهرزاد هزار-و-یک شب قصه می‌گوید تا مرگش را به‌تأخیر بیندازد. اما باید گفت نه‌تنها راوی کتاب که خود پروست هم می‌نویسد تا مرگش را به‌تأخیر بیندازد. مارسل راوی ِ جستجو یکی از شخصیت‌های کتاب است و با مارسل پروست نویسنده‌ی کتاب یکی نیست. اما پروست در جاهایی از کتاب مرز میان نویسنده و راوی را از میان برمی‌دارد. یکی از درخشان‌ترین ِ این هم‌گرایی‌ها میان نویسنده و راوی، جایی است که پروست از زبان مارسل شارل سوان یکی از شخصیت‌های کتاب را خطاب قرار می‌دهد. او به شخصیت کتاب خود می‌گوید که تو می‌توانستی یکی از میان این‌همه بورژواهای مبتذل و رو به‌زوال زمانه‌ات باشی، اما من مارسل پروست تو را در اثر جاودانه کردم. جدای از این ترفند حیرت‌انگیز روایی -که بعد‌ها در رمان‌های پست‌مدرن گسترش بیشتری می‌یابد- باید به این نکته توجه کرد که پروست در اینجا نامیرایی را تنها در دل اثر ممکن می‌داند. و میرایی و نامیرایی یکی از مضمون‌های کلیدی جستجو... ست.
هم‌گرایی راوی و نویسنده در صفحات پایانی کتاب به‌اوج خود می‌رسد. راوی کتاب هراس این را دارد که پیش از پایان اثرش خود بمیرد و نتواند آن را به‌پایان برساند. و بنا به تاریخ می‌دانیم که این دغدغه‌ی خود پروست در آن روزها نیز بوده. پروست هم می‌ترسید پیش از پایان کتاب بمیرد. و مرگ پیش از پایان کتاب برای او و برای راوی قصه‌اش به‌معنای مرگ توﺃمان نویسنده و اثر است. پس اثر باید پایان یابد تا نامیرا شود. و با نامیرایی‌اش نگارنده‌ی خود را نیز نامیرا کند. اما به‌قول بهرام بیضایی هیچ هنرمندی نمی‌تواند مطمئن باشد که ماندگار است تا همیشه، و بیشتر در کار مبارزه با اندیشه‌ی میرایی است تا میرایی حقیقی.
اما حرف مهمی که نباید ناگفته بماند این است که برای راوی کتاب پروست خود ِ مرگ‌آگاهی و میرایی یک مرحله است. یعنی راوی به‌جایی می‌رسد که مرگ‌آگاه می‌شود و می‌فهمد که اگر کاری نکند موجودی میرا خواهد بود همانند دیگر شخصیت‌های کتاب (که البته از منظر نویسنده همه‌ی آن‌ها هم به‌واسطه‌ی نوشتن او نامیرا گشته‌اند)، پس نوشتن و خلقیدن آغاز می‌کند، مبارزه با میرایی را آغاز می‌کند و از اینجاست که دیگر می‌داند باید بنویسد تا نمیرد، تا نامیرا بماند.
کنش خواندن اثری چون جستجو... هم به‌همین‌ترتیب است. باید بخوانی تا بمانی. اگر نیمه‌کاره رها کنی، هم تو برای اثر و هم اثر برای تو می‌میرد. اما ماندن تا پایان سهیم شدن در نامیرایی اثر است. اثر در تو و تو در اثر حیات خود را ادامه می‌دهید. و پایان جستجو... آغاز نوشتن است، آغاز خلقیدن...

پایان کلام دوباره نقلی است از سطور پایانی ِ همان مقاله:

در جریان بمباران سارایوو در سال ١٩٩٤ گروهی از کارکنان تآتر آمستردام قصه‌هایی از نویسنده‌گان گوناگون اروپایی برگزیدند تا هر جمعه به‌صورت هم‌زمان در تآترهای سارایوو و در سرار اروپا، تا زمانی که جنگ پایان گیرد با صدای بلند خوانده شوند. این برنامه، قصه‌گویی را دربرابر تخریب قرار داد، یعنی زندگی تخیلی را در مقابل مرگ واقعی. برنامه‌ای که از پشت‌ِ سر نگاهش به هزار-و-یک شب بود و از پیش‌ ِروی به هزاره‌ی بعد. آن را شهرزاد ٢٠٠١ نامیدند.

یکی از ملوک بی‌انصاف پارسایی را پرسید از عبادت‌ها کدام فاضل‌تر است؟ گفت تو را خواب نیمروز تا در آن یک نفس خلق را نیازاری.

ظالمی را خفته دیدم نیمروز
گفتم این فتنه است خوابش برده به
وآن که خوابش بهتر از بیداری‌ است
آن چنان بد زندگانی مرده به

گلستان سعدی

جدال «متن« با کنترل در نگاهی به سرحدات کنترل (Limits of Control)
ساخته‌ی جیم جارموش

شیرین
بببببب ای لای لای باد
بببببببببببببببببببببببببب آواز تیشه‌ی «فرهاد»

مشکن مرا
راه گریز نیست
جای ستیز نیست
هشدار... هان

نصرت